Chương 44

Chiến tranh thần chết đi lại thật buồn
để chờ phát giấy báo tử.

               Xao xuyến cũng có thể bắt nguồn từ những bực tức, bị ức chế, đè nén, không nói ra được... Cụ thể người dân gặp nhau trong sinh họat hằng ngày không ngoài những trao đổi tin tức xem ai còn sống và đã chết như một thái độ của cuộc sống sưởi ấm cho nhau về tinh thần. Thái độ hoang mang, xao xuyến thấy rõ khi có tin về làng với những giấy báo tử, những cái bàn thờ nho nhỏ được dựng lên giữa nhà, dù trong sự trông đợi nhưng mãi mãi sẽ xem như không bao giờ có sự hội ngộ. Họ luôn tìm gặp để thăm dò tin tức của nhau, cũng là thái độ của con người nhằm trấn an chính mình do lúc nào cũng lo âu sợ hãi vì trước cổng làng hay các khu tái định cư dường như bao giờ cũng có ông thần chết đang đi lại một cách thật buồn để chờ phát giấy báo tử. Không riêng cho miền Nam hay Bắc nhưng trên khắp cả hai miền.
Sự khủng hoảng trong chiến tranh cũng đưa đến nhiều gia đình vốn thù hằn nhau từ nhiều thời gian trước đó cũng trở nên trái ngược lại, trước cái chết họ nghĩ cũng không còn cái gì để thù hằn, họ trở nên vồn vã như đã quen thân từ “kiếp trước”. Họ gặp nhau trong im lặng thật cảm thông hay có khi nói thật nhiều và không biết cùng nhau nói gì ngoài chết chóc đau thương. Rồi thường là họ cùng khóc về con Húm, con Mận, thằng Cu, thằng Tèo mới ngày nào nay đã có tin chết trận và con nhà nọ nhà kia góa chồng hoặc đã tự tử theo chồng.
Có nhiều người nói cười huyên thuyên như một thái độ phản thân lại chính mình với những tiềm ẩn, uẩn khúc của sự đau thương, người nghe và cả chính họ cũng không biết nội dung là gì, song rất vui vẻ. Thật sự có khi họ biết là hoang tưởng, nhưng vì là con người nên có lúc muốn nghe một vài điều gì đó trước cái chết vẫn hơn không hay biết gì hết.
Từ ảo giác hoang tưởng đến ảo giác khứu giác, người bệnh ngửi thấy nhiều mùi khác nhau như mùi hôi thối của xác thú chết, mùi tanh của cá mắm, mùi khói từ nhà bếp, mùi ghẻ lở... Mùi ngửi được thường là mùi khó chịu. Họ lại liên tưởng đến mùi thuốc súng… mùi khói xe tăng, súng lớn nhỏ khạc đạn… Và dường như cái thứ mùi hôi tanh ấy vẫn còn cứ đeo đuổi họ mãi: cái mùi đặc biệt của con người khi vừa sống vừa chết với người mới chết nhiều quá và tinh thần mỗi người không còn thiết sống khi bao người chung quanh lần lượt chết hết rồi sẽ sống với ai. Quả là có một ‘melting pot’ của chiến tranh trong nếp sống nếp nghĩ của người dân trong giai đoạn chiến tranh kéo dài này.
Mùi hôi của xác người do đi thanh tẩy dọn dẹp chiến trường hay họ là những người phụ trách khu tử biệt ở các bệnh viện quân y, dã chiến… lúc nào như quanh họ cũng có mùi xác người. Họ như đang luôn ngửi thấy mùi da thịt tanh tưởi của người chết đang bốc ra thở vào từ mũi họ.
Các nạn nhân chiến tranh thường có thứ ảo vị đi đôi với ảo khứu, họ cảm thấy một vị không có trong thức ăn, nước uống và vị đó thường là đắng, chua, cay. Ảo vị và ảo khứu có thể gặp trong tâm thần phân liệt, u não, động kinh.
Các nạn nhân thường có vị đắng trong miệng sau những lần nghe tin người trong làng quê bị chết trận, hay trúng phải bom mìn vì mỗi lần như thế đều có sự mất mát trong trái tim đau xót khi nghĩ về thân phận chính mỗi người, nhưng những cái mất mát rất lớn đó là sự chứng kiến hằng ngày mỗi người dân chân chất: họ nhìn ra ngoài kia những người nằm xuống dù Cộng sản hay Quốc gia đều là người Việt.
Mỗi lần có sự di dời chỗ định cư đến nơi gọi là an ninh hơn, vị đắng như tiết ra từ khứu giác của các người dân trong các vùng tranh chấp này.
Mỗi khi có thông báo từ loa phóng thanh, mọi người ngóng lên để nghe thật rõ cho dù chắc chắn rằng những điều đó là sự chẳng lành. Cả người dân miền Bắc và Nam, phần lớn từ các gia đình mà với người Việt như một nền tảng truyền thống từ muôn đời, với những tin chiến thắng từ bên này hay bên kia nghĩa là suy cho cùng đã có bao người Việt Nam giết nhau, nếu có một người ngoại quốc nào đó mà hy sinh thì điều đó cũng đồng nghĩa với sự đánh đổi hàng trăm mạng sống của người anh em dân tộc mình.
Trông thấy những người bị thương hay hầu như cảnh còi hụ các xe cứu thương chạy về thành phố suốt ngày, mọi người có cảm giác như kim châm, điện giựt, tê lạnh, ẩm ướt, nóng bỏng, sâu bọ bò trên da hay các vật lạ dưới da, có thể gặp trong loạn tâm thần nhiễm trùng, nhiễm độc và tâm thần phân liệt.
Các cán binh Cộng sản hay những chiến sĩ thuộc phe Quốc gia trong hoàn cảnh không được tiếp tế, sau đó họ kể lại vì đói quá nên ăn phải lá cây độc trên rừng, lúc đầu có cảm giác tê tê cái lưỡi đến co giựt, nóng bỏng trong người và trong da họ như có loài bò sát đang di chuyển gọi là chứng ảo giác xúc giác.
Những người say nấm, các thứ lạ trên rừng, nếu may mắn thoát chết, họ kể về cảm giác kim châm, lạnh toát trong người và có lúc nóng ran như điện giựt, cùng với ói mửa, sốt tiêu chảy.
Các công dân bị tình nghi, bị đánh đập sau những lần hỏi cung, họ cảm thấy cơ thể như bị rã rời ra từng mảnh, da thịt bong đỏ đến bầm tím những nơi bị đánh và sự đau đớn đến tột cùng... Các thần kinh giựt lên trên não bộ như kim chích, và có nạn nhân bị thoi vào bụng nhiều quá làm rối loạn đường ruột, nên lúc nào họ cũng có cảm giác đi cầu và thực tế các công dân đáng thương nầy bài tiết ra ngoài thường xuyên lúc nào không hay…
Ảo giác nội tạng trong tâm lý thần kinh chiến tranh, các công dân thấy súng đạn, bom mìn nhiều quá, rồi bị ám ảnh tự cảm thấy rõ ràng trong người những dị vật, những sinh vật như đầu đạn nằm yên hay động đậy, cảm thấy có lựu đạn trong tay, rắn trong bụng, nước chảy trong đầu. Vào giai đoạn chiến tranh hầu như cả miền Nam và Bắc đều chưa có khoa tâm thần để chữa trị những triệu cứng về tâm lý thần kinh chiến tranh. Nếu có chỉ là những nhà thương điên như ở miền Nam với bệnh viện Biên Hòa, nhưng chứng điên nói chung, hà tất chưa có sự quan tâm đặc biệt về hệ quả nghiêm trọng phổ biến trên một đất nước đầy bi thương với các chứng này.
Có người dân bị tra tấn khi trở về với gia đình, họ trở thành một cách ngẫu nhiên như con cái của ‘Võ tắc Thiên’, tất cả những người con nào có ý đồ làm vua, thật sự có thể không có gì cả nhưng bị bà nghi ngờ, tất cả đều phải vào kiên giam và tất nhiên hậu quả sau đó mỗi khi thời tiết thay đổi họ có cảm giác cơ thể đau nhức vô cùng, như có ai đang tra tấn từ trong máu huyết của mình.
Những người bị tra tấn bằng sắt đun qua lửa - sắt nung đỏ, mỗi khi thời tiết thay đổi, các nạn nhân chiến tranh này thường la lớn và sự đau đớn tột cùng như có ai đang tra tấn đốt cháy trên toàn thân họ... kể cả những ấn tượng về mùi thịt cháy khét cùng tiếng nổ của da thịt khi bị nướng bung lên... như đang hiện ra trước mắt họ.
Từ ảo giác thật đến các loại ảo giác giả. Ảo giác giả có thể có đủ loại như ảo giác thật. Ảo thanh giả là loại thường gặp nhất trong các ảo giác giả. Nạn nhân nghe tiếng nói trong đầu không rõ là của đàn ông hay đàn bà, của người lạ hay quen. Người bệnh nghe như tư duy mình vang thành tiếng và từ đó cho là tư duy bị bộc lộ hay tư duy bị đánh cắp. Tâm trạng người bệnh sắp làm gì, nói gì, đọc gì, nghĩ gì thì tiếng nói bên trong đã nói lên trước.
Ảo thanh giả là một hội chứng của tâm thần tự động (mental automatision): Người dân trong vùng xôi đậu luôn ám ảnh về cái chết, nên mỗi khi có sự sột soạt khua ổ khoá lúc đêm khuya, họ sẽ nghĩ là mình sắp bị mang ra bắn, bị bắt buộc đóng góp cho Việt cọng hay bị mang đi thủ tiêu vì có thân nhân làm việc cho bên này hay bên kia.
Ảo thị giác: ảo thị giác cũng giống như tất cả các ảo giác giả khác. Người bệnh nói lên những hình ảnh giống như biểu tượng xuất hiện ngoài ý muốn, những cảnh tượng được gợi ra dưới dạng hình ảnh đơn độc hoặc phong phú giống như trên sân khấu.
Ảo thị giả có thể không có hình thù, hoặc có hình thù rõ rệt, không có màu sắc hoặc có màu sắc sinh động. Hiện tượng quái khách như người lạ nhập vào cũng là một ảo thị giả. Hiện tượng nầy rất phổ biến trong các trung tâm phỏng vấn do thiếu thốn vật chất, hoặc vì sự ức chế về tinh thần, nên dẫn đến huyễn hoặc. Các nạn nhân sống trong vai người khác để thoả mãn những dục vọng. Đây quả là một hiện tượng của sự không ổn định về thần kinh vậy.
Có người trong làng xã luôn mặc áo quần màu trắng trong lúc chịu tang hay đỏ và ngày nào cũng trên đường tìm con, tìm chồng của mình khi ngày càng thêm những trận đánh lớn hơn và các nghĩa trang lớn nhỏ như dày hơn với xác người; có những bà mẹ ngồi bên xác con bên đường khi con đã chết, khi người vợ cố xoa rờ nén người chồng xem may ra có còn chút hơi ấm nào không như một sự báo hiệu hãy còn sống. Nhưng tất cả trong vô vọng những viên đạn, những loạt pháo kích vô tội vạ vào thành phố hay bắn một cách cố sát vào những người dân lành đang sợ hãi chiến tranh mà chạy trốn, thường bộ đội Việt cọng đã bắn một cách dã man nhất vào thương dân vô tội đang chạy trốn lánh bom đạn.
Ảo giác khứu giác, vị giác, xúc giác nội tạng: khác với ảo giác thật là có tính chất làm sẵn, bị cưỡng bức người bệnh than phiền là do sự chi phối từ bên ngoài mà cảm thấy những mùi những vị khó chịu trong thức ăn, nước uống, các loài vật lạ và sâu bọ trong người.
Các nạn nhân của chiến tranh thường có cảm giác môi trường chiến trường nào cũng nhơ nhớp, đầy mùi tanh hôi của máu. Thế nhưng họ quên mất rằng nơi phòng làm việc của các đại bản doanh không khác gì phòng riêng của khách sạn, đó là cơ ngơi làm việc của các tướng.
Ảo giác vận động: nạn nhân có cảm giác là những động tác nào đó không phải do ý muốn của mình mà do bị cưỡng bức, bị chi phối từ bên ngoài. Họ đang ngồi yên nhưng có cảm giác như ai đó làm tay chân họ vận động.
Các nạn nhân chiến tranh thuộc loại này hay có những hành vi ngược lại với thực tại như nhảy múa ca hát giữa chỗ đông như một việc do các oan hồn hay thần linh  nào đó sai khiến. Họ không còn tự chủ.
Ảo giác giả qua ngôn ngữ: do sự chi phối ở bên ngoài, buộc lưỡi người bệnh phải cử động và cơ quan phát âm của họ phát ra những câu ngoài ý muốn của họ .         
Các nạn nhân chiến tranh miệng luôn lầm bầm, nhiều lúc họ nói những câu cũng không phải để chứng tỏ họ nói cái gì vì chính họ cũng không hiểu nội dung của câu nói mang ý nghĩa như: chết chóc, lầm than, hận thù, ‘giết người đi thì ta ở với ai…’ Thậm chí những lời chửi thề rất tục tĩu luôn lập lại trên môi miệng của những người luôn mượn rượu để quên mọi chuyện chiến tranh.
Các nạn nhân chiến tranh thuộc loại này khi gặp ai, họ cũng hay nói những chuyện vu vơ để làm quà, thường nội dung câu chuyện không đâu vào đâu, tiền hậu bất nhất. Có người lại chửi thề liên tục mà có khi họ cũng không biết tại sao lại thích dùng những từ thô tục như thế thường xuyên là điều không tốt.
Ảo giác lúc giả thức, giả ngủ (hypnagogique hallucination). Là những hình ảnh không theo ý muốn xuất hiện trước khi ngủ. Những hình ảnh nầy hết sức đa dạng: những trang hoàng rực rỡ, những sinh vật kỳ quái, những phong cảnh... những oan hồn, những bóng ma. Vì những hình ảnh thuộc loại nầy không giống các đối tượng thực tế, nên chúng gần gũi với các ảo giác giả hơn.
Các nạn nhân chiến cuộc phải bỏ ruộng vườn về sống ở các khu tái định cư, họ hoàn toàn không làm gì khác ngoài sắp hàng đi nhận lãnh hàng viện trợ, có khi ngủ ban ngày và thức suốt đêm để canh pháo kích, nhưng thật sự do sợ hãi, trong hoảng sợ của những trái pháo phóng bừa bãi vào dân lành, nên hầu hết mắc chứng nầy, cũng có khi từ những hư ảo, họ xây nên những ước mơ, hy vọng ảo trong tưởng tượng, hay từ những phác họa tưởng tượng của tư duy đến hoang tưởng, rồi thiếp đi trong giấc ngủ và thậm chí có khi trái pháo lạc đạn nào đó mang họ vào hư vô không chừng. Không ai biết mình sẽ chuyển tiếp về đâu, không ai từ cõi chết trở về để kể lại những trải nghiệm sau khi chết. Tất cả đều từ con người tưởng tượng và nói truyền với nhau.
Các khu tái định cư đều có nhà nguyện, việc tôn giáo được tổ chức rất chặt chẽ nhất là với người Thiên Chúa Giáo và Tin Lành. Họ được chuẩn bị để nếu có chết chỉ là sự trở về. Chiến tranh dưới sự cai trị của Cộng sản, tôn giáo nhất là Kitô giáo xem như bị xóa sổ, nếu còn chỉ là một Giáo Hội thầm lặng. Trái lại ở miền Nam trong suốt hai triều đại Đệ Nhất và Đệ Nhị Cộng Hòa, các Vị Tổng Thống đều là Công Giáo và dù là trong chiến tranh nhưng đạo Thiên chúa đã phát triển một cách mạnh mẽ kể cả thế quyền trong một xã hội tự do.
Các giáo chủ tự xưng đều có sự ảo giác nầy trong giấc ngủ, vì họ thường kể lại như sau: đêm qua câu chuyện đã xảy ra như thế nầy, thế khác... mà thường là những cuộc gặp với những nhân vật thuộc thế giới bên kia...
Ảo giác chức năng (functional hallucination): chỉ xuất hiện khi có kích thích thực tế bên ngoài và tồn tại song song với kích thích đó cho đến khi nó hết tác động. Những tiếng bom dội về thành phố, những tiếng đề-pa rồi réo lên tiếng rít thật dài vào mỗi sáng sớm nhất là lúc các em học sinh chuẩn bị đến trường. Trận pháo kích gây ấn tượng xót xa vô cùng khi quả pháo của Việt cọng rơi trúng ngay vào một trường ở Cai Lậy khiến hàng trăm học sinh tiểu học bị chết oan.
Với người dân miền Nam ngay từ khi nghe tiếng đề-pa rồi đến tiếng rít hầu như ai nấy thành phản xạ tự nhiên, họ đều nghiêng đầu xuống để tránh pháo kích. Nhưng nào sự ác có chừa một ai, vì chiến tranh đôi khi những người hiền từ lại ra đi trước, nên có chuyện dân trong làng khi tiễn các đám ma hay khóc than: ôi, sao người hiền như thế mà lại ra đi, không có tiếng cầu bình yên cho người dữ ra đi yên lành vì có lẽ người ác theo thói quen dân gian hay nói ‘chúng sống lâu lắm’.
Tiếng chuông chùa, nhà thờ giờ đây cũng luôn trong ám ảnh của những buổi cầu kinh cầu hồn, tiếng thúc giục hãy nhanh ăn năn sám hối… Con người trong các thành phố nhỏ nhất là ở miền Trung Việt Nam luôn trong sự sợ hãi trong chiến tranh. Họ có tâm trạng như luôn đứng trước buổi chiều cuối cùng của ngày sau hết.
Loại ảo thanh chức năng nầy chỉ mất đi khi cuộc chiến thật sự chấm dứt và có lẽ hậu quả của nó vẫn còn lâu dài về sau như một dạng tâm thần hậu chiến tranh. Điểm xuất phát của ảo thanh chức năng cũng là điểm xuất phát của âm thanh bên ngoài. Loại ảo giác nầy phân biệt với ảo giác thật là chỗ chúng chỉ xuất hiện khi có tác nhân kích thích thực tế và cũng khác với ảo tưởng ở chỗ sự phản ảnh đối tượng có thật trong ảo giác chức năng không hoà lẫn với các biểu tượng bệnh tật vốn đã tồn tại song song với chúng trong tri giác.
Cảm giác biến hình:(metamorphopsia), là cảm giác sai lầm về độ lớn hình dáng các vật, các khoảng cách trong không gian. Những vật chung quanh đối với các nạn nhân hình như thu nhỏ lại -micropsia, hoặc ngược lại to ra, đôi khi có kích thích khổng lồ -macropsia. Rối loạn nầy thường kèm theo loạn cảm giác về khoảng cách -porropsia. Khoảng cách dường như rút ngắn, mọi vật xích lại gần nhau, hoặc khoảng cách dài ra, vật cách xa nhau, những con đường nhỏ trong trại giam như dài vô tận, các toà nhà cao lên đến chọc trời.
Cảm giác biến hình khác với ảo giác vì ở đây chỉ là một sự phản ảnh lệch lạc các sự vật có thật trong thực tế, cũng khác với ảo tưởng vì bản chất của đối tượng không bị biến đổi hoàn toàn mà chỉ thay đổi ở một vài khía cạnh thuộc tính mà thôi.
Rối loạn sơ đồ thân thể (double of body schema): là tri giác sai lầm về hình thể và kích thước của thân thể mình. Rối loạn nầy biểu hiện ở chỗ tự nhiên người bệnh có cảm giác đau khổ là thân thể mình lớn lên và dài ra, không nằm vừa giường, cao tới trần nhà hay ngược lại bé nhỏ đi và ngắn lại, đôi khi cảm thấy tứ chi xê dịch tách ra khỏi cơ thể, hoặc thân thể mình bị chia làm đôi.
Rối loạn sơ đồ thân thể thường xuất hiện với cảm giác biến hình. Có thể gặp trong loạn tâm thần do tổn thương thực thể não bộ, bệnh tâm thần phân liệt cũng như trong các bệnh tâm thần thực nghiệm.
Các nạn nhân chiến tranh do vướng mìn không chết song bị thương và thiếu thốn thuốc chữa trị, các vết thương ngày càng nhiễm trùng nặng hơn. họ thường có sự rối loạn nầy. Họ hay kể về các giấc mơ trong cơ thể mình có sự biến dạng kỳ lạ.
Các nạn nhân bị tình nghi tiếp tế cho Việt cộng hay làm gián điệp cho Mỹ, khi bị bắt, họ bị đánh đập đến gần chết, những tù nhân nào còn sống sót thường hay mang chứng biến hình về cơ thể mình: Họ có cảm giác chung cơ thể họ đã bị chia ra thành từng mảnh, rời xa khắp tứ chi, và thường xuyên cảm thấy đau đớn vô cùng.
Các nạn nhân chiến tranh thuộc loại này thường không sống được bao lâu sau đó với những cơn bạo bệnh từ nội tạng, có người bị xơ gan, bụng to lên, da vàng, mắt vàng... họ hay kể lại những giấc mơ kỳ lạ trong đêm, cũng như những lúc thiếp đi trong mệt mỏi: nào cơ thể bị băm ra từng mảnh, bị tháo ra từng phần... cả cái đầu cũng bị rụng xuống.

***