3. Các hội chứng lú lẫn tâm thần: Lú lẫn tâm thần là sự rối loạn ý thức trong nhận thức về thế giới thực tại, không chỉ ở các mối liên hệ bên trong mà cả với các mối tương quan với bên ngoài. Như tri giác mơ hồ về sự vật chung quanh, thực tại thường chỉ được phản ảnh một cách rời rạc, không hệ thống. Rối loạn năng lực định hướng về không gian, thời gian, về hoàn cảnh và về những người chung quanh. Nhất là tư duy rời rạc, khả năng lý luận bị suy giảm, có khi bị mất hẳn.

Các hội chứng lú lẫn tâm thần thường biểu hiện dưới hai hình thức:

1. Sững sờ: Hoạt động tâm thần bị chậm lại, đầu óc người bệnh trống rỗng, động tác chậm chạp, thường xuyên buồn ngủ và thiếp đi một cách dễ dàng.

Cụ thể: đối với các tù nhân nhiều năm, trải qua những năm tháng đầy những đau thương mà thường xảy đến trong ngỡ ngàng, chắc chắn rằng dù trong ý thức chấp nhận chống lại bạo tàn là chết chóc tù đày, nhưng không ai nghĩ mình sẽ ở tù, cho đến khi bị bắt bị tra tấn với những hình thức dã man, lúc nhận ra con người sao mà tàn ác quá, chắc chắn nếu không trải qua sẽ không hiểu hết được sự ác nơi mỗi con người và cái đáng sợ: sự ác đó lại là cái luôn hành xử của những người Cộng sản hay không phải Cộng sản nhưng ít nhiều đều có nơi những cá nhân vì lòng tham mà chung lòng với cộng sản. Chính cái ác mỗi ngày đổ trên đầu đồng loại đó đã khiến cho các cá nhân nhất là trong môi trường tù cảm thấy ngỡ ngàng: Con người mà ác đến thế ư? Khiến họ trở nên hờ hững với mọi thứ, trầm mặc chậm chạp… dù nơi đây vẫn còn người tù trong hy vọng:

Nhâm nhiễm trường mi thuỳ hoại án
Ta đà tố phát bạn tân phong
Nhất triều cước lạc huyền nhai hạ
Thuỷ ba chân không đối tịch hồng

Dịch:

Thấm thoắt mi dài buông án cũ
La đà tóc bạc lửa tàn phong
Một sớm hụt chân rơi vách núi
Mới thấy chơn không đối tịch hồng
Tuệ Sỹ

Cụ thể: cũng trong cách đối xử của con người đối với con người như thế, nhưng có chủ thể với phản ứng ngược lại, một khi con người càng ác họ càng dấn thân để chuyển hoá con người. Như Đại đức Thiện Minh là người chống lại Cộng sản quyết liệt nhưng một trong những người kề cận Thầy Ba lại là một tù nhân có thể nói là một trong những hung thần ác nhất trong các trại giam đó là tù nhân có bí danh “Long bọ hung”. Sự sững sờ của các tù nhân trước cái ác của “Long bọ hung” cũng như của viên Trung tá Mai ở trại Xuân Phước, đó là cái ác cố đi tìm ra hệ thống của sự ác. Và một bên cái thiện đi tìm thứ ác nhất để tìm cách chuyển hoá con người nhưng như Voltaire đã nói: cho dù có viết đến hàng trăm cuốn sách thì thế gian này vẫn thế.

1. Mê sảng: tình trạng rối loạn ý thức và nhận thức, do nhiều nguyên nhân: ngộ độc hoá chất, từ bệnh cơ thể…
1. Sảng thường đi kèm theo rối loạn chu kỳ thức ngủ, ban ngày người bệnh ngủ gà còn ban đêm khó ngủ, có người đi tiểu suốt đêm, hoặc vén chăn màng thâu đêm. Họ thờ ơ, chậm chạp, thẫn thờ và không có gì bi thảm khi vào mùng với cái bụng trống không:

Đã mấy năm nay quằn quại đói
Thèm ăn như đứa trẻ con nghèo
Mẹ ơi, con nhớ thời thơ dại
Nhớ miếng ăn mà mẹ chắt chiu
Tô Thùy Yên

Cụ thể: các tù nhân thường mắc chứng này do lo âu thái quá, nhưng với những tù nhân lâu năm trừ những người an tâm cải tạo, còn hầu hết do bị khủng bố thường xuyên và dinh dưỡng cho cơ thể ở tuổi cao trong sự thiếu thốn khiến họ thường khó ngủ, uống trà nhiều và có khi tiểu suốt đêm.

Cùng ai thao thức những đêm thâu?
Còn ta nay đã bạc mái đầu
Ngày tháng trơ trơ một khối sầu
Sợ hãi vui mừng như gió thoảng
Nhờ mây nhắn gửi bấy nhiêu câu.
Thích Quảng Độ.

Cụ thể: một số cán binh Cộng sản hồi chánh và khi Cộng sản chiến thắng bị vào tù vì tội phản bội, những người này có hội chứng giống nhau là cảnh giác với mọi thứ chung quanh rất cẩn mật, mỗi khi trở về trại giam sau giờ lao động ngoài hiện trường, ngoài việc nấu nướng, ăn uống, tắm rửa xong là họ chui vào mùng ngay để tránh bị chụp mũ, và đây là một động tác bất đắc dĩ họ phải tránh né mọi thứ trong cơn sảng, nên mỗi đêm nếu chịu khó quan sát có lẽ họ là những người vén chăn màng, chui ra chui vào nhiều nhất. Thật sự họ đã sảng trước sự thay đổi nhanh chóng từ chế độ này sang chế độ khác hoàn toàn là những đối cực với nhau:

Ô hay nước chảy qua cầu
Niềm vui phỏng ngắn nỗi sầu bao nhiêu?
Bởi vì sầu có hơi nhiều
Cầu dăm ba khúc đủ điều xót xa
Hà Thượng Nhân

1. Sảng khiến người bệnh lo âu, sợ hãi, trầm cảm, bốc đồng, nóng nảy, khoái cảm hoặc vô cảm. Cảm xúc của người bệnh có thể đi từ tình huống nầy sang tình huống khác một cách nhanh chóng.. Người bệnh có thể tấn công người khác, đập phá đồ đạc chung quanh, la hét, chửi bới, khóc lóc rên rĩ, nói nhảm một mình.

Cụ thể: sảng trong môi trường đối với các tù nhân lương tâm, tù lương tâm thường bị mang đi cất dấu chung với tù hình sự và thường mỗi trưa nhất là vào những ngày nhiệt độ lên cao, việc đâm chém nhau khiến chết ngay trại chỗ trong trại giam là chuyện luôn xảy ra. Ngoài ra các chuyện nhặng xị khác như đồng tính luyến ái xảy ra như công khai, mua bán dâm cùng giới còn hơn ngoài xã hội: trại giam Cộng sản không phải là nơi chuyển hoá con người nhưng thật sự là môi trường xúc tác tốt để tội phạm càng nảy sinh. Song, sảng của người yêu nước cho dù bị hành hạ, ngược đãi, đói khổ, người tù vẫn ngạo nghễ bất chấp, nhà thơ Hà Thượng Nhân, một tiêu biểu của đại bộ phận người tù khí phách:

Chúng ta đói khổ cách nào
Nắm tay chấp cái gian lao vẫn cười
Mùa xuân cây cỏ xanh tươi
Xác tù, lòng vẫn lòng người tự do
Chia nhau từng hạt bo bo
Thương mình nghĩ lại thương cho kẻ thù.

 

1. Rối loạn nhận thức bao gồm: rối loạn trí nhớ, rối loạn định hướng lực, rối loạn ngôn ngữ và rối loạn tri giác.
1. Rối loạn trí nhớ: như rối loạn trí nhớ gần, có thể trắc nghiệm bệnh nhân qua việc bảo họ lập đi lập lại các đồ vật không liên quan với nhau trong vài phút.

Cụ thể: các bạn trẻ ở tù trong một thời gian dài dù chưa phải đến tuổi già nhưng họ đều có động thái chung như thế này: đó là thường đập tay lên trán và than sao mới đây mà quên hết rồi. Thật vậy có những khoảnh khắc và thường lặp đi lặp lại: trí óc của con người như rỗng đi trong thoáng chốc…

Đã cạn dòng thơ từ buổi đó
Buổi xa rừng chim cất giọng khan
Phan Nhự Thức

Cụ thể: các cụ già hay mắc chứng này, họ quên ngay cả bữa đang dọn sẵn cho họ nhưng vẫn luôn trong niềm tin và hy vọng:

Chỉ còn lại muỗi ruồi ve vãn
Nỗi buồn dài buồn tủi thịt da
Mắt sâu thẳm nửa đời chờ sáng
Một người tù gối mộng xót xa
Phan Nhự Thức

1. Rối loạn định hướng lực: về thời gian và không gian.

Cụ thể: Các tù nhân trốn trại thường kinh hoàng trong ám ảnh về những giây phút bị đánh đập khi bị bắt lại. Bao di chứng bệnh tật còn kéo mãi theo những người bất hạnh này, nhất là sự sợ hãi ám ảnh về những người bạn tù bị bắn chết ngay tại chỗ, họ thường mê sảng vào ban đêm: giữa cái chết và cái sống với họ sao mà thật gần, giữa chỗ nằm và nấm mồ sao mà bên nhau đến thế:

Một buổi sáng mắt bỗng đầy quá khứ
Ðường âm u nối lại mấy tiền thân
Ta đứng mãi trên suối ngàn vĩnh viễn
Mộng vô thường máu đỏ giữa hoàng hôn
Tuệ Sĩ

1. Rối loạn ngôn ngữ: bệnh nhân bị mất ngôn ngữ một phần, có trường hợp bị rối loạn khả năng viết. Họ phát ngôn những từ rời rạc không liên quan gì với nhau, hoặc không có ý nghĩa gì cả.

Cụ thể: Ngôn ngữ hằng ngày của các tù nhân không ngoài một số từ như: cơm, canh, cá, ăn, thức, ngủ, lao động, giải lao, oải, mệt quá, nhận quà, thăm gặp, cải thiện… Nên dần dần theo thời gian người nào ít nhiều cũng bị mất ngôn ngữ. Có trường hợp họ quên cả chữ viết, thật ra họ biết chữ vẫn còn đánh vần được song viết rất khó nên mỗi khi viết kiểm điểm… các tù nhân này thường phải nhờ tù nhân khác viết hộ. Ngoài ra rất nhiều trường hợp phát âm khó, nói năng chậm rãi, rời rạc, hoặc bâng quơ không có ý nghĩa gì cả, những trường hợp này thường xảy ra với các tù nhân sau cơn bạo bệnh hay mắc các chứng ngặt nghèo trong trại giam. Còn trong đầu óc trống rỗng của bọn cai tù không ngoài mấy câu khẩu hiệu.

Trời vẫn vậy vẫn mây chiều gió tỉnh
Vẫn một đời nghe kể chuyện không như
Để sống chết với điêu tàn vờ vĩnh
Để mắt mù nhìn lại cuối không hư
Tuệ Sĩ

 

               -Rối loạn tri giác: bao gồm các ảo tưởng, ảo giác mà thường là ảo thị, hoặc hoang tưởng nhầm lẫn về cảm thụ, nhận nhầm, bị tội.
Cụ thể: các chính khách khi bị tù thường mang ảo giác tôi sẽ là ở cương vị này nọ, có người trước cái chết trong bại liệt hay trước khi ra trường bắn vẫn còn tin như thế. Đó quả thật là những thứ ảo giác, nhầm lẫn lớn lao trong phán đoán thế nhưng cũng chính nó lại là niềm tin trong sự chống đỡ của con người để tồn tại. Chiều nào các tù nhân trọng án cũng tin mình sẽ được người Mỹ cứu vớt trong đêm nay nhưng sáng mai người nào cũng tháo mồ hôi kiệt sứ trên những cánh đồng lao động khổ sai. Như Ông Nguyễn Văn Viên, em ruột Linh mục Nguyễn Văn Vàng trước khi bị mang ra trường bắn vẫn tin rằng mình sẽ được mời ra làm thủ tướng, và có lẽ chính vì vậy mà lúc nào tù nhân này cũng lạc quan cho đến phút bị mang ra dùng bữa cơm cuối cùng vẫn vui vẻ… như mọi chuyện sẽ không có thật.
d.Hội chứng suy đốn, hay còn gọi là hội chứng hoàng hôn: (crepuscular syndrom). Trạng thái ý thức bị thu hẹp, xuất hiện đột ngột trong một thời gian ngắn và kết thúc cũng trong đột ngột. người bệnh mất định hướng, thường có ảo thị ghê rợn và hoang tưởng cảm thụ cấp. Do ảo giác và hoang tưởng nên người bệnh trở nên buồn rầu, lo lắng, hung bạo và có thể có hành vi hung bạo như phá phách, đánh đập, giết người. Đặc biệt sau cơn bệnh, nạn nhân quên hết các sự việc đã xảy ra trong cơn. Họ có thể bỏ chạy, bỏ nhà ra đi… đó là những hành vi đột ngột và xảy ra trong khoảnh khắc. Hội chứng suy đốn thường gặp trong bệnh động kinh hay trong các bệnh thực thể nặng của não, hầu hết các tù nhân thường mất định hướng trong những khoảnh khắc nào đó nhất là vào những lễ hội  truyền thống, các dịp Tết đón mừng xuân ở rừng núi xa xôi:

Tang thương một giãi tóc huyền
Bãi dâu ngàn suối mấy miền hoang vu
Gởi thân gió cuốn sa mù
Áo xanh cát trắng trời thu muộn màng
Tuệ Sĩ

Cụ thể: khi tù lương tâm nhốt chung với tù hình sự các hiện tượng này thường xảy ra: đó là sự nhận biết hầu như không còn nữa, ý thức hoàn toàn bị thu hẹp, xuất hiện trong một thời gian ngắn và chấm dứt nhanh chóng – tù nhân hình sự thường cầm dao hay vật nhọn nhảy đâm vào người khác và đã đâm ai thường chúng đâm cho chết mới thôi. Hoặc trong mất định hướng vừa chạy vừa la ó khắp trại giam… Những hình thức này có thể do những cơn xung động do động kinh, nhưng quả là những đòn khủng bố tù chính trị, họ bị hành hạ khi mang giam chung với tù hình sự.

Một kiếp sống, một đoạn đường lây lất
Một đêm dài nghe thác đổ trên cao
Ta bước vội qua dòng sông biền biệt
Ðợi mưa dầm trong cánh bướm xôn xao
Tuệ Sĩ

e. Hội chứng mê mộng: người bệnh như vừa sống trong cảnh thật, vừa sống trong cảnh chiêm bao. Sự rối loạn trong việc định hướng nặng nề hơn so với hội chứng mê sảng. Họ vừa là khách thể, vừa là chủ thể. Nghĩa là trong mơ mộng họ vừa là khán giả vừa là người tham gia hoạt động với ảo giác. Người bệnh như đang du hành giữa các hành tinh, đang chỉ huy các trận đánh lớn, đang đi dạo giữa các kỳ quang của thời tiền sử, đang có mặt ở địa ngục và ngay cả trên thiên đường…
 Cụ thể: các nhóm đạo Tiên, đạo “gật” - họ ngồi đâu gật lên gật xuống cái đầu như các người lên đồng cốt, những người này hay nói về những thế giới trong mơ tưởng như họ vừa mới bay ra ngoài vũ trụ với các tiên thánh và mới trở về. Những người này phần lớn thân xác như trong mệt mỏi lờ đờ, theo lời họ kể lại: họ đã lên cả thiên đường và xuống thăm quan cả địa ngục… Tất cả với người còn bình thường đó chỉ là ảo giác và cái có thật, đó là những cơn mê nó giúp họ trong an tâm mà vượt qua bao khó khăn tưởng chừng như với sức người không thể nào vượt qua  trước mắt, song:

Ta làm kẻ rong chơi từ hỗn độn
Treo gót hài trên mái tóc vào thu
Ngồi đếm mộng đi qua từng đọt lá
Rủ mi dài trên bến cỏ sương khô
Tuệ Sĩ