NHỮNG BƯỚC CHÂN 
TRÊN THUNG LŨNG TỬ THẦN 

                           

Nếp sống mới: trên hiện trường lao động, nếu có con ếch nhái nào chạy ngang qua, đó là món quà tặng của ngày hôm ấy. Các tù nhân chỉ kịp nướng sơ sài và bỏ vào miệng len lén nhai, dù thật vội vã kín đáo, nhưng nếu bị quản giáo bắt gặp sẽ bị giật lại, thậm chí bị móc ra khỏi miệng với bài giảng đạo đức cách mạng: nào đã học nội qui chưa, ăn như thế là không hợp với nếp sống văn hoá mới, kém văn minh. Các tù nhân vẫn thầm lặng, cúi đầu, nhưng trong ý nghĩ mỗi người: con người bỏ đói con người, chỉ vì khác biệt chính kiến, có là văn minh? Một người sắp ngã qụy vì thiếu lương thực song bị móc ra khỏi miệng miếng ăn đang ngậm, hành vi đó có được gọi là nếp sống văn hoá mới? Hay chỉ là hành động nhằm triệt hạ con người để trả thù. Hằng ngày cho dù các tù nhân có nấu nướng đúng giờ cùng nơi qui định, các cán bộ trại giam cũng tìm đủ mọi cách để đạp đổ thức ăn của tù nhân như khi hồi còi chấm dứt giờ nấu nướng vừa thổi lên, chúng đã chờ đâu đó sẵn sàng chạy vào đạp đổ hết thảy nếu ai đó chưa nhanh chân thu dọn kịp thời. Những cây rau dại, các cánh lá rau má, những cây cải trời... đều bị móc ra từ trong túi áo, lưng quần của các tù nhân trước khi vào cổng trại. Tất cả đều đi ra bằng tay không, đi về với tay không và chân không.
Con người hay bóng ma: đặc điểm của trại Thung Lũng Tử Thần là những ai mới đến sẽ nhận thấy ngay nước da của tù nhân nào cũng xanh mét, họ ngồi thành hàng ốm o, co rút người lại chờ xuất trại để lao động khổ sai. Những đoàn người lúc rời khỏi trại giam xếp thành đoàn đội và di chuyển chầm chậm cách xa nhau, trông họ còn ra con người, nhưng lúc trở về cũng đoàn người đó, trong sự kiệt sức rã rời, chân đi như kẻ say... họ đã bị vét hết sức lực trên các cánh đồng và đang rán lê bước về trại giam. Những tù nhân đáng thương ấy không còn nhìn ra người nữa và hằng đêm thường xuyên có tiếng kêu cấp cứu từ các phòng giam vì ngộ độc thức ăn như  say khoai mì, say nấm, say những gì họ đã ăn phải để qua cơn đói. Thiện Nam chứng kiến, các tù nhân xin đi cầu và họ ngồi ngay chỗ đại tiểu tiện moi khoai mì sống và hãy còn non rồi bỏ vào miệng nhai ngon lành... Tất nhiên sau đó là các chứng ói mửa, tiêu chảy. Các tù nhân dường như đều sợ mùa đông, cái đói khủng khiếp làm buốt cả xương da và tê liệt đầu óc con người. Hầu hết người nào da cũng săn lại, nứt nẻ, có khi chảy  nước vàng... Thiện Nam và các bạn hữu có cùng suy nghĩ: không biết trên thế giới có nhà tù nào cho tù nhân ăn no hay không, riêng ở Châu Á, câu trả lời có lẽ là không, ở nước Nga cũng vậy, và nếu có là nhà tù ở nước Mỹ? Quả đúng thật như vậy, thì đó là niềm hãnh diện cho các công dân Hiệp Chủng quốc.
Con người ăn cỏ: các sách sinh học hướng dẫn: loài nhai lại có con bò ăn cỏ, nhưng ở đây cả con người cũng thèm cỏ non, nhiều tù nhân bị giam riêng lâu ngày thiếu chất tươi, được dịp ra ngoài, thế là trên đường đi hỏi cung trở về hay giả vờ vấp té ngã để ăn cỏ non, rồi uống tạm nước mương cho qua cơn khát. Người ta chứng kiến các tu sĩ cũng vấp ngã như thế. Các tù nhân còn khoẻ mạnh và lao động bên ngoài trại giam, khi đội ngũ của họ đi ngang qua đám rau lang, rau muống nào... thì dường như luống rau ấy không còn đọt non nữa. Ai cũng vội lặt lặt, phủi phủi rồi bỏ vào miệng nhai, cả Thiện Nam cùng các bạn hữu trong tù của chàng đều nhận thấy mắt mỗi người như long lên và sáng hơn, mặc cho tiếng la ó của quản giáo, quản chế về sự phá hoại hoa màu, thậm chí có tù nhân quá chậm tay bị đánh đá vào người, nhưng cả một tập thể đều ăn nhơ như thế không thể móc ra hết, mà chỉ có thể họp kiểm điểm, rút kinh nghiệm. Và không có cuộc họp nào mà không có nhiều người ngủ gật. “Hãy bắt chúng họp thật khuya” -Thường là lời của các quản giáo. Thời gian trở thành thứ vũ khí để trừng phạt.
Pháp trường: nhiều phiên toà lưu động, nhiều án tử hình và lệnh hành quyết ngay tại trại giam. Các phiên toà nầy thường xảy ra nhanh chóng, như buổi lễ tế Đảng đã được chuẩn bị sẵn nào tuyên bố khai mạc, đọc cáo trạng, thẩm vấn bị can, lời nói cuối cùng và trong lời tuyên bố trịnh trọng: bị can không thể cải tạo được nữa. Mọi người biết rằng phiên toà sắp bế mạc, và trường bắn sẽ mở ra... Các tù nhân trốn trại hoặc bị bắn chết ngay tại chỗ, nếu bị thương dù trong cơn hấp hối, họ bị mang ra phơi nắng ngay trước cổng trại... đặc biệt mỗi cán bộ khi đi ngang qua đều đấm đá một vài cái thật mạnh gọi là tỏ lập trường giai cấp. Nếu còn sống, hầu hết các nạn nhân nầy đều mang chứng bất bình thường về tâm sinh lý: khủng hoảng đến điên loạn. Người Việt Nam có phong tục thờ cúng Tổ Tiên, Ông Bà và mỗi năm có nhiều gia đình đến chục cái giỗ, còn nơi trại giam nầy vào những năm cao điểm, các phiên toà lưu động mở ra liên tục. Thiện Nam đã chứng kiến nhiều sự cố xảy ra trong các buổi lễ tế đảng đầy oan nghiệt nầy, và có lần khi các tử tù được chở từ khu tử hình đến trại giam, nơi họ đang thụ án và trốn trại, các tử tù tạm thời được nghỉ tại nhà văn hoá cho đến giờ ra trường bắn sát bên trại giam, những thủ tục cuối cùng đã diễn ra không suôn sẻ, khi các tử tù vẫn cứ ngậm cứng miệng không cho nhét quả chanh vào miệng và còn hô vang các câu khẩu hiệu khiến các tù tự giác đều nghe thấy rất rõ, thế là đã có một cuộc ẩu đả xảy ra dù cho các tử tù đang bị cùm tay chân rất kỹ. Người ta cũng chứng kiến trong số các tử tù có cả một cựu sĩ quan binh chủng Hải quân, từ án tập trung trốn trại lên chung thân, và đào thoát tiếp không thoát được lên tử hình... nghe nói ông đã không xin tha tội chết. Điều oái oăm chính ông là người từng mang cờ xí cùng nhiều người ra đón đoàn quân cộng sản tiến vào thành phố biển Nha Trang, lúc đó ông đã rời quân ngũ và làm nghị viên, song với lệnh tái tập trung, nghĩa là những người dù rời khỏi quân đội nhưng với cấp bậc thiếu tá trở lên đều phải vào các trại tập trung. Tất cả đều được chôn cất và chôn rất cạn để mọi người ngửi thấy mùi xú uế mà làm gương.
Nội qui & Nội qui: từ khi các tù nhân bị bắt vào trại tạm giam, cho đến khi chuyển sang các trại lao cải, lúc nào cũng được nhắc nhở học nội qui. Nếu còn ở các trại tạm giam thì mỗi sáng ê a hết gần nửa buổi.
Nhưng riêng ở trại Thung lũng tử thần người ta thấy các tù nhân xếp thành hàng đứng trước bảng nội qui to tướng giữa sân trại giam gọi là học tập nếp sống văn hoá mới; thật sự họ bị phạt vì các vi phạm khác nhau: trên tay mỗi người đều ôm các món mà họ đánh cắp từ tài sản hoa màu của trại giam như ôm quả dừa vì hái dừa trộm, bưng cả thúng đậu hay vác cả quầy chuối vì lén đốn hạ những thứ ấy... nhiều người ngất xỉu vì đói lả giữa trưa nắng và tất nhiên không được đội nón mũ gì hết với nhiệt độ thường trên bốn mươi độ C.
Một hôm các tù nhân đang bị kỷ luật nầy chứng kiến các quản giáo và quản chế chạy trối chết tìm chỗ trốn, thậm chí  chui cả rào... sau đó là tiếng quát tháo cùng sự xuất hiện của cái ban trưởng trại, y la hét thật to tuyên bố tha cho những con người đang học nội qui, rồi chửi bới cấp dưới là ai đã quyết định có sự đối xử với tù tồi tệ đến thế... sẽ còn đâu sức khoẻ mà chúng cải tạo tiếp.
Song các tù nhân đang có mặt trong các phòng của trại giam lại một phen hú vía, mất hồn, tưởng rằng sắp có sự khủng bố gì đây vì họ không biết cán bộ cấp dưới đang hoảng hốt chạy trốn cấp trên. Và cấp trên chạy trốn cấp cao hơn nữa, đó là nét đặc thù của chế độ xã hội chủ nghĩa.
Người ta cũng chứng kiến: mỗi chiều có một Linh mục tù nhân cầm gậy chạy khắp trại giam, trạc ngũ tuần, mọi người biết ông là một tuyên úy trước đây. Trong tù ông luôn phấn đấu từ đội trưởng lên đến trưởng ban thi đua, ông cầm gậy chạy và thọt vào các góc tường để xem có ai đó đào khoét chuẩn bị trốn trại. Xuân Thụy chiều nào cũng làm như thế và các tù nhân thấy bóng ông là sợ vì họ biết rõ ông không tha ai một điều gì nếu biết về họ: với cộng sản, những ai không cùng đường là có tội. Nên tất cả đều có thể báo cáo dưới mắt ông. Cũng may, trong số hàng trăm Linh mục ở tù, tập trung tại đây đến vài chục, chỉ có một mình ông là đi trên con đường: giương cây gậy đập anh em. Thiện Nam cũng như nhiều anh em tù khác khi mới đến được giới thiệu, nhất là sự rỉ tai về Linh mục nầy, ai cũng cố xem rõ mặt vị Linh mục nầy có gì khác người, song ông cũng có hai mắt, một lỗ mũi, cái miệng, hai tay, hai chân... khuôn mặt tròn, tuy không được mập như các Linh mục khác; quả là một con người thật sự như bao con người khác, nhưng cái lòng dạ kia thì không ai biết. 
Có một cựu trung tá, trưởng ban thi đua: ai cũng khiếp tởm nhưng lại không sợ, vì y thật sự xét cho cùng chỉ là con người ham sống như mọi hữu thể mà sinh sợ hãi. Nó không đội lốt, bên dưới lớp áo, đó là con người thật sự, con người đáng thương và ta luôn có thể tránh được, cũng như y luôn tránh những nơi mà y biết chắc chắn có vấn đề phải báo cáo. Trung tá Mai, một cái tên không thể quên được với các tù nhân từng trải qua trại Thung Lũng Tử Thần. Và có một Đại tá khi vào trại giam lại “chuyển ngành”, các sĩ quan đã xếp thành hàng trịnh trọng chào lúc ông lao động trở về, họ đồng loạt hô lớn: -Chào Đại tá đã chuyển ngành. Chắc là Đại tá Tí đã báo cáo anh em về những vấn đề gì đó. Còn viên chức thuộc chế độ miền Nam bị các bạn tù đánh nhiều nhất có lẽ là Dân biểu Qúy Phong, vì theo các tù nhân: ông làm quá nhiều những điều xằng bậy trong tù. Tất cả dưới cái nhìn của Thiện Nam - nó đều đáng thương, họ chỉ là nạn nhân của một cơ chế giam giữ không nhằm chữa trị con người mà chỉ cốt triệt hạ con người.

**